Wir.by | Партызаны. Паравозы. Рабінзоны
Глядзім, што адбываецца з беларускім кіно пасля вайны. Першы каляровы фільм, «‎Паўлінка»‎ па-руску і хто ўсё ж такі смяецца апошнім.
Партызаны. Паравозы. Рабінзоны
baravik
Мікіта Баравік
Партызаны. Паравозы. Рабінзоны
Беларускае кіно
Гэта 2 частка цыкла
Беларускае кіно
1. Зараджэнне: Прастытутка і Свінапас
2. Партызаны. Паравозы. Рабінзоны
3. Эпоха экранізацый

Заканчэнне Другой сусветнай вайны заканамерна азначала пераход да новага этапа ў развіцці беларускага кіно: нанова ствараліся калектывы, рэпертуар, вытворчая база, амаль цалкам вынішчаная падчас акупацыі.

Другая палова 1940-х гг. патрабавала мноства светлых, ідылічных стужак: аднаўленне кінематаграфіі паралельна суправаджалася паўсюдным аднаўленнем. Так, адным з першым пасляваенных фільмаў стала карціна «‎Новы дом» (1946) пра шчаслівае жыццё савецкага народа.

Перамога ў вайне прынесла ў кінавытворчасць бадай самую развітую, знаёмую і паспяховую тэму ў беларускім кінематографе — тэму Вялікай Айчыннай вайны. Значнай мастацкай з’явай стаў выпуск у 1949 г. фільма «‎Канстанцін Заслонаў» рэжысёраў Ул. Корш-Сабліна і А. Файнцымера паводле аднайменнай п’есы А. Маўзона. Наогул, тоеснасць рэпертуару тэатраў і кінавытворчасці — характэрная рыса пасляваеннага беларускага кіно: найчасцей у фільмах захоўваліся нават тэатральныя дэкарацыі, поўнасцю капіравалася мізансцэна. Твор быў прысвечаны вядомаму дзеячу аршанскага падполля, а пазней партызанскаму камандзіру Канстанціну Заслонаву. Кадр з фільма «Канстанцін Заслонаў». Актцёр У. Дружнікаў Пафас гэтай кінастужкі відавочна антыгітлераўскі, што відаць у апошнім акце: пратаганіст з аўтаматам у руцэ дае клятву працягваць барацьбу да смерці апошняга фашыста. Адметнасцю карціны стала рэжысёрскае рашэнне ўключыць у фільм кантату кампазітара А. Багатырова на словы Янкі Купалы:

Партызаны, партызаны,

Беларускія сыны!

За няволю, за кайданы

Рэжце гітлерцаў паганых,

Каб не ўскрэслі век яны.

Другой значнай карцінай на ваенную тэму стаў фільм «Гадзіннік спыніўся апоўначы» (1958) рэж. М. Фігуроўскага па п’есе А. Кучара «‎Гэта было ў Мінску‎». Фільм М. Фігуроўскага вызначаецца аддаленасцю ад сваёй літаратурнай асновы: рэжысёр па-свойму будаваў сюжэт, заснаваны на рэальных падзеях — дзейнасці В. Кубэ, кіраўніка Генеральнай акругі Беларусь, і змаганні супраць акупацыйнага рэжыму. Большасць акцёраў у карціне склалі купалаўцы: Д. Арлоў, Л. Ржэцкая, Л. Рахленка ды інш. У 1974 г. фільм, які лічыўся згубленым, быў адноўлены на кінастудыі ім. М. Горкага.

Дзве ўзгаданыя вышэй карціны распачалі два асноўныя накірункі пасляваеннага развіцця беларускага кіно: з аднаго боку — аптымістычная ўзнёсласць у асэнсаванні рэальных фактаў і падзей трагічна-гераічнай гісторыі; з другога — даследаванне іх маральна-псіхалагічных вытокаў. Што адназначна аб’ядноўвае большасць пасляваенных беларускіх фільмаў, дык гэта дыктат партыйнага кіраўніцтва і арыентацыя на пераможна-пафасны паказ мінулага і сучаснасці. Перыяд 1945–1950-х гг. яшчэ называюць ‎малакарціннем‎.

ЯкПаўлінка – Л. Драздова, Быкоўскі – Б. Платонаў  адзначана раней, пасляваеннае кінематаграфічнае дзесяцігоддзе мала адрознівалася ад тэатральных спектакляў, немалая колькасць стужак так і называліся: фільмы-спектаклі. У 1952 г. маскоўскі рэжысёр А. Зархі зацікавіўся дасціпнасцю класічнай пастаноўкі Купалаўскага тэатра — п’есай Янкі Купалы «‎Паўлінка». У тым жа годзе з’явіўся аднайменны рускамоўны фільм, асаблівы ў сваіх мастацкіх адыходах ад першаасновы. Так, Паўлінка ў стужцы паказана больш рацыянальнай, чым гарэзлівай, а сацыяльны канфлікт твора штучна завастраўся: сцэнарыст М. Лужанін падкрэсліваў сувязь Якіма з сацыялістычным рухам. Аднак каларыт, займальнасць знаёмых архетыпічных персанажаў былі захаваны для ўсесаюзнага гледача. Не дзіва, што праз 20 гадоў кінематаграфісты зноўку звярнуліся да купалаўскай разынкі, стварыўшы фільм «‎Пасля кірмашу», сцэнар да якога пісаў беларускі камедыёграф А. Макаёнак.

Кадр з фільма «Хто смяецца апошнім». Туляга (злева) – Г. Глебаў, Гарлахвацкі – Л. РахленкаПрыязнасць паміж драматургам К. Крапівой і рэжысёрам У. Корш-Сабліным паспрыяла з’яўленню дзвюх аднайменных карцін паводле п’ес «‎Пяюць жаваранкі» і «‎Хто смяецца апошнім» — адпаведна 1953 і 1954 г. Ролі ў абедзвюх карцінах традыцыйна выконвалі акцёры Купалаўскага тэатра. Першы фільм «‎Пяюць жаваранкі» пабудаваны на канфлікце паміж двума метадамі кіраўніцтва сельскай гаспадаркай, апафеозам якога робіцца камедыйнае вяселле. Сатырычны фільм «‎Хто смяецца апошнім», дзякуючы творчай дзейнасці тэатра імені Янкі Купалы, стаў немалым поспехам для беларускага кінематографу, атрымаўшы мноства станоўчых рэцэнзій.

Адным з першых каляровых фільмаў БССР стала экранізацыя п’есы Віталя Вольскага «‎Несцерка» рэжысёра А. Зархі (1955). Аўтар п’есы выступіў адначасова і сцэнарыстам карціны, у візуальнай інтэрпрэтацыі твора робячы акцэнт на кемлівасці і справядлівасці пратаганіста. Фільм «‎Несцерка» можна разглядаць як удалую спробу ўжывання колеру як кінематаграфічнага сродку.

Кадр з фільма «Міколка-паравоз». Міколка – В. ГуськоўПавучальна-дыдактычная стужка «‎Міколка-паравоз» рэжысёра Л. Голуба па матывах аповесці М. Лынькова выйшла ў 1957 г. Гэта быў адзін з нешматлікіх вядомых фільмаў, чыёй мэтавай аўдыторыяй былі дзеці. Галоўны герой, які жыве ў час грамадзянскай вайны, сын памочніка машыніста Міколка паказаны дзейным, смелым зухам. Такі вобраз паспяхова апеляваў да дзіцячай цікаўнасці, спрыяў таму, каб юны глядач суперажываў свайму аднагодку, а высакароднасць яго ўчынкаў зрабіла вобраз Міколкі ўзорным.

У адзін шэраг з «‎Міколкам-паравозам‎» і «‎Палескімі рабінзонамі» можна паставіць дзіцячы фільм 1959 г. «‎Дзяўчынка шукае бацьку‎» рэжысёра Л. Голуба паводле аповесці рускага пісьменніка Я. Рыса. Фільм быў высока ацэнены кінакрытыкамі, узнагароджаны як рэспубліканскімі, так і міжнароднымі прэміямі за дэталёвую майстэрскую перадачу дзіцячага жыцця беларускага Палесся ва ўмовах нямецкай акупацыі. Акрамя часам клішаванага прыгодніцкага складніка, карціна прасякнута шчырымі эмоцыямі, якія Л. Голуб размяшчае дыяметральна: ад болю і спачування да радасці і задавальнення.

За дзесяць пасляваенных гадоў кінастудыя «Беларусьфільм‎» выпусціла сем ігравых стужак, пяць з якіх пастаўлены на аснове твораў беларускай драматургіі. Вопыт супрацоўніцтва літаратараў і кінастваральнікаў заахвоціў і іншых пісьменнікаў, а менавіта М. Лынькова, І. Шамякіна, В. Быкава, А. Адамовіча, У. Караткевіча, І. Чыгрынава, да ўдзелу ў кінавытворчасці. Зрэшты, такі шлях стварэння фільмаў выявіў непрафесіяналізм сцэнарыстаў і рэжысёраў. Першыя не адважваліся на сур’ёзную перапрацоўку п’ес, другія — нясмела выходзілі за межы сцэнічнага дзеяння.

Гісторыя
Кіно
Літаратура
Беларусь
БССР
XX стагоддзе
Васіль Быкаў
Уладзімір Караткевіч
Кандрат Крапіва