Wir.by | Вытокі беларускага экспрэсіянізму
Што яднае Эдварда Мунка, удзельніка паўстання Каліноўскага і рэжысёра віленскага кабарэ? Разбіраемся, калі нарадзіўся беларускі экспрэсіянізм.
Вытокі беларускага экспрэсіянізму
Вытокі беларускага экспрэсіянізму

Экспрэсіянізм як адзін з авангардысцкіх стыляў аформіўся спачатку ў жывапісе і графіцы. Своеасаблівым эталонам экспрэсіі ў мастацтве стала творчасць Эдварда Мунка. У карціне «Крык» маленькі чалавек крычыць, сціснуўшы галаву рукамі. Усё наваколле ўспрымаецца як крык і боль Сусвету. I тым не менш побач пануе атмасфера ледзяной абыякавасці.

Конан У. М. Экспрэсіянізм // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т. Т. 5. — Мн., 1987.

Некаторыя навукоўцы лічаць, што ў мастацкай культуры Беларусі выяўленчыя сродкі і стылістыка экспрэсіянізму выкарыстоўваліся толькі з 1920 — пач. 1930-х гадоў. Але з такой высновай наўрад ці можна пагадзіцца, бо ў беларускім мастацтве ўжо ў сярэдзіне XIX стагоддзя экспрэсія стала адметнай рысай адраджэнцкага стылю. Узгадаем творы Паўлюка Багрыма, Кастуся Каліноўскага, каб пераканацца ў тым, што ў літаратуры і публіцыстыцы акцэнт рабіўся на эмацыянальным сцверджанні думкі.

Францішак Багушэвіч у вершы «Мая дудка» хоча зайграць так, каб «аж вушы драла, каб зямля скакала». Для яго экспрэсіі характэрны трагедыйны канон.

У творчасці Артура Бартэльса, Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, парадыйных тэкстах пераважае смехавы канон, што з’яўляецца прыкладам духоўнага разняволення асобы.

Імя мастака Артура Бартэльса не асабліва вядома шырокаму колу беларусаў, таму хацелася б крыху распавесці пра яго асобу і талент.

Лагун Г., Артур Бартэльс і яго «Дзяніскавічы» [Тэкст] / Г. Лагун // Звязда. — 2018. — 29 снежня.

Артур Бартэльс (1818–1885) — паэт, драматург, мастак, кампазітар, артыст. Нарадзіўся, хутчэй за ўсё, у вёсцы Дзяніскавічы (цяпер Ганцавіцкі раён Брэсцкай вобласці) цi ў Вiльні. Яго жонкай стала шляхцянка з роду Ваньковічаў. Атрымаў адукацыю ў Пецярбургу і Парыжы. Пасля ўдзелу ў паўстанні 1863–1864 гадоў мусіў з’ехаць у эміграцыю, але потым змог вярнуцца на радзіму. Жыў у Лагойску і Вільні. Канец жыцця правёў у Кракаве.

pic1.jpgА. БартэльсУ 2018 годзе пісьменнік Віктар Гардзей, зямляк мастака, пераклаў з польскай мовы на беларускую паэму «Дзяніскавічы» аб успамінах і перажываннях маленства. У творы сустракаецца шмат беларускіх і характэрных менавіта для дадзенага рэгіёну словаў. Захаваліся і ноты сатырычных песень Бартэльса.

Мастак стварыў тры графічныя раманы, на стагоддзе апярэдзіўшы гэты трэнд у еўрапейскай літаратуры. Аснова — малюнак, выкананы ў карыкатурнай іранічнай манеры, а тэкст іграе толькі дапаможную ролю. І тут мы зноўку вятаемся да экспрэсіянізму.

Яму добра ўдавалася прыкмячаць жанравыя сцэны. Асаблівай эмацыйнайсцю вылучаюцца серыі малюнкаў «Пан Апанас Скрупка — чалавек прагрэсiўны», «Пан Яўгеніюш», альбом «Літоўскія тыпы» (перадрукаваны ў колеры ў 2018 годзе).

pic2a.jpg
pic2b.jpg
pic2c.jpg
Малюнкі з альбома А. Бартэльса «Пан Апанас Скрупка — чалавек прагрэсiўны», 1858

Пільнасць Бартэльса не абмінае ні чыноўнікаў у карчме, ні нізкапаклонства местачковай шляхты, да якой ён сам і належаў.

pic3a.jpg
pic3b.jpg
Малюнкі з альбома А. Бартэльса «Літоўскія тыпы», 1847

pic4.jpgС. Богуш-Сестранцэвіч, «Аўтапартрэт», 1912Вастрыня моманту моцна адчуваецца ў малюнках Станіслава Богуша-Сестранцэвіча (1869–1927). Адновім у памяці некаторыя моманты яго лёсу і творчасці.

Нарадзіўся мастак у Вільні, у месцы, якое мы сёння ведаем як «Незалежную Рэспубліку Ужупіс», у атачэнні заезных двароў, корчмаў, лавак рамеснікаў.

Вучыцца мастацтву Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч паехаў у Пецярбург, Парыж, Мюнхен, пасля чаго вярнуўся ў родны горад.

Гваздзёў С., «Малады ліцвін з тэмпераментам вясковага грамадзяніна...» [Тэкст] / С. Гваздзёў // Новы час. — 2014. — 11 лістапада.

Вядома, што пасля 1906 года ён супрацоўнічаў з першай беларускай легальнай перыядычнай газетай «Наша ніва». Таксама мастак быў сузаснавальнікам і рэжысёрам тэатра-кабарэ «Ach», дзеі якога трапна перадавалі нацыянальныя і асабістыя рысы віленчукоў. Цікававасць сацыяльнымі характарыстыкамі вобразаў выклікаюць яго акварэльныя працы «Віленскае грамадства», «Менскае грамадства», «Кветкі вялікага горада». Займаўся і фатаграфіяй.

Сябраваў з Фердынандам Рушчыцам. Калі той узначаліў мастацкі факультэт зноў адчынененага ў 1919 годзе Віленскага універсітэта, то запрасіў да кіравання майстэрняй натуры Богуша-Сестранцэвіча.

Творы мастака захоўваюцца ў зборах Вільні, Варшавы, Кракава, Мюнхена, Лодзі, ў Мазавецкім музеі ў Плоцку. На тэрыторыі сучаснай Беларусі яго выстаў пакуль не адбывалася.

Звернемся да праяў экспрэсіянізму ў творчасці Богуша-Сестранцэвіча. Частымі сюжэтамі яго карцін сталі захаваныя ў памяці з дзяцінства кірмашы з цыганамі — гандлярамі коньмі, якія імчацца па дарозе ў запрэжанай парай вараных пралётцы. Мастак праз складаныя ракурсы паказвае людзей і коней у імклівым руху, звяртае ўвагу на псіхалагічны стан персанажаў, кульмінацыю моманту, адчуванне першага ўражання.

pic5.jpgС. Богуш-Сестранцэвіч, «Вароны перад санямі», каля 1900
pic6.jpgС. Богуш-Сестранцэвіч, «Тройка», 1892
pic7.jpgС. Богуш-Сестранцэвіч, «На кірмашы», 1897
pic8.jpgС. Богуш-Сестранцэвіч, «Жанчына плача», 1903
pic9.jpgС. Богуш-Сестранцэвіч, каляровая літаграфія «Танец», 1896

Такім чынам, ёсць падставы меркаваць, што праявы экспрэсіянісцкага стылю ў беларускай культуры склаліся яшчэ ў ХIХ стагоддзі. Вяртанне паўзабытых імён таленавітых асоб неўзабаве мусіць прывесці да пераасэнсавання іх творчасці і адпаведных руплівых дзеянняў для захавання нашай творчай спадчыны.

RSS-стужка
Распавесці пра нас усім
Дапамагчы нам
Калі вы знайшлі памылку, у вас ёсць заўвагі па сайце або вы жадаеце дапамагчы нам, калі ласка, напішыце на help@wir.by
© Wir.by, 2020. Падчас капіравання і цытавання нашых матэрыялаў, калі ласка, не забывайцеся пазначаць першакрыніцу, адкуль вы атрымалі інфармацыю.